Cemil Paşa Konağı

Abdülhamid’in Sarayından Bile Daha Görkemli Bir Konak

Prof. Dr. Metin Sözen, Cemil Paşa Konağı’nı “Abdülhamid’in sarayından bile daha görkemli” sözleriyle tanımlamaktadır. Yaklaşık 2.000 metrekarelik alana yayılan ve kırktan fazla odası bulunan konak, Diyarbakır’ın en görkemli sivil mimari eserlerinden biri olarak kabul edilmektedir.

Cizre’den Diyarbakır’a Uzanan Bir Aile

Cemil Paşa ailesinin kökeni, yaklaşık 500 yıl önce Cizre’de yaşayan Azizan ailesine dayanmaktadır. Kaynaklarda ailenin Bedirhan ailesiyle aynı soydan geldiği ve akrabalık bağı bulunduğu belirtilmektedir. Aileye adını veren Cemil Paşa, Osmanlı Devleti’nde uzun yıllar Yemen valiliği ve Siirt mutasarrıflığı görevlerinde bulundu. Devlet hizmetinin ardından Diyarbakır’a dönmesine izin verildi ve birbirine bitişik yedi tarihi evi satın alarak restore ettirdi. Böylece bugün Cemil Paşa Konağı olarak bilinen görkemli yapı ortaya çıktı.

Siyasi ve Kültürel Bir Merkez

Cemil Paşa Konağı yalnızca bir yaşam alanı değildi. 20. yüzyılın başlarında Kürt siyasi ve kültürel hareketlerinin önemli merkezlerinden biri hâline geldi. Aile üyeleri Hevî Cemiyeti ve Kürt Teali Cemiyeti içerisinde aktif rol aldı. Kadri ve Ekrem Cemil Paşa’nın “Gazî” dergisine ilişkin hazırlıkları da bu konakta gerçekleştirildi. Bu yönüyle konak, dönemin fikir ve siyaset hayatına da ev sahipliği yaptı.

Sürgünle Dağılan Bir Aile

1925 Şeyh Said Hareketi’nin ardından Cemil Paşa ailesi tutuklandı ve yargılandı. Beraat etmelerine rağmen Takrir-i Sükûn Kanunu ve İskân politikaları kapsamında sürgüne gönderildiler. Ailenin mallarına el konuldu; fertleri Tekirdağ’dan Konya’ya, Denizli’den Ordu’ya kadar 17 farklı ile dağıtıldı. Aile üyeleri bu dönemi, “İpi kopmuş bir tespihin taneleri gibi dağıldık.” sözleriyle anlatmaktadır.

Sürgünden Sonra

Sürgün sırasında Kadri, Ekrem, Mehmet Ferid, Bedri ve Miktat Beyler Suriye’ye geçti. Daha sonra Vecdi Cemil Paşa, Mustafa Nühzed ve ailenin diğer bazı üyeleri Xoybûn hareketi ile Mahabad Kürt Cumhuriyeti’nin kuruluş sürecinde yer aldı. 1947 yılında çıkarılan düzenlemeyle aile yeniden Diyarbakır’a dönebildi. Ancak geride bıraktıkları yaşam ve mülklerin büyük bölümü artık yoktu.

Bugüne Kalan Miras

Bugün Cemil Paşa Konağı, Diyarbakır’ın en önemli tarihî yapılarından biri olarak varlığını sürdürmektedir. Yüzyıllara yayılan geçmişiyle bu konak; Osmanlı’dan Cumhuriyet’e uzanan siyasal dönüşümlerin, sürgünlerin ve Cemil Paşa ailesinin hafızasının sessiz tanıklarından biri olmaya devam etmektedir.   bu yazıa başlık alt başlık ve spot yaz