Medlerin Şehri A-MED

Asur Kaynakları ve İlk İsim

Diyarbakır’ın bilinen en eski adı M.Ö. 1300'lerde Asur krallığına ait yazılı kitabelerde "Amid" veya "Amida" olarak geçer. Bu tarihi veri, şehrin isminin günümüzdeki modern dillerin hiçbirinden köken almadığını, milattan önceki kadim Anadolu ve Mezopotamya uygarlıklarının ortak mirası olduğunu gösterir. Yani ilk köken, günümüz tartışmalarının çok ötesinde, insanlığın en eski yerleşik yazılı tarihine dayanmaktadır.

Altan Tan’ın Arapça İddiası

Yazar Altan Tan, Amed kelimesinin Kürtçe olmadığını, Sami dillerinden türediğini ileri sürer. Tan’a göre kelime, Arapça kökenindeki "direk, sütun veya dikili taş" anlamına gelen "A-M-D" kökünden türetilmiştir. Şehrin etrafını saran bazalt taş yapılardan dolayı bu ismi aldığını savunan yazar, bu iddiasıyla Diyarbakır'ın tarihindeki İslami ve Arap kültürel mirasını ön plana çıkarmayı hedeflemektedir.

Altan Tan'a Kronolojik İtiraz

Altan Tan’ın iddiasındaki en büyük bilimsel hata kronolojidir. Kelimenin aslı olan Amid kökü, Asur kitabelerinde görüldüğü üzere Arap fethinden en az iki bin yıl önce bölgede zaten mevcuttu. İslam orduları ve Arap aşiretleri bölgeye M.S. 7. yüzyılda gelmiştir. Dolayısıyla, kendilerinden binlerce yıl önce var olan bir ismin kökenini modern Arapçaya dayandırmak dilbilimsel açıdan imkansızdır.

Kürtçe Fonetik ve Dönüşüm

Antik "Amid" ismi, yüzyıllar boyunca bölgede yaşayan yerli halk olan Kürtlerin dil süzgecinden geçmiştir. Kürtçenin ses yapısı ve söyleyiş kolaylığı, zamanla bu kelimeyi yumuşatarak "Amed" formuna dönüştürmüştür. Bir ismin ilk kökeni ne olursa olsun, halkın onu kendi diline uydurarak yüzyıllarca yaşatması, o ismi o dilin ve kültürün ayrılmaz bir parçası haline getirmektedir.

A-Med (Medlerin Şehri) Teorisi

Kürt etno-linguistik teorisi ise isme dil bilgisi üzerinden yaklaşır. Kurmancî lehçesindeki "-a" ön eki, isim tamlamalarında aitlik ve sahiplik bildirir. Kelime "A-Med" olarak bölündüğünde "Medler’e ait olan" veya "Medlerin ülkesi" anlamına gelir. Bu yaklaşım, Amed isminin sadece ses evrimi olmadığını, Kürtlerin atası sayılan Med İmparatorluğu'na uzanan tarihsel bir aidiyet ilanı olduğunu netçe ortaya koyar.

Tarihsel İsimlerin Evrimi ve Sentez

Stratejik kent, egemen güçlerin değişmesiyle yapısal isim dönüşümleri yaşamıştır. Romalılar "Amida", Müslüman Araplar ise yerleşen aşirete atfen "Diyar-ı Bekr" (Bekr’in Diyarı) ismini vermiştir. Cumhuriyet döneminde "Diyarbakır" yapılan şehir, resmiyet dışında her zaman yerel kimliğini korumuştur. Altan Tan’ın iddialarına rağmen "Amed", Kürt halkının kendi diliyle yaşattığı ve tarihsel hafızasına kazıdığı özgün ismidir.

Kürtler Dışarıdan Gelmedi, Orada Doğdu

Kürtler Diyarbakır’a Orta Asya’dan, Kafkaslar’dan veya Arabistan’dan göç edip gelmediler. Kürtlerin ataları (Hurriler, Gutiler, Karduklar) zaten Diyarbakır’ın, Botan’ın, Zagroslar’ın binlerce yıllık yerli dağ halklarıydı. Asur medeniyeti çöküp tarih sahnesinden çekilince, bu yerli halklar ovadaki şehirlere (merkezlere) tamamen yerleşti, nüfus olarak baskın hale geldi ve ovadaki antik kentlerin isimlerini kendi dillerine uydurdular. İşte Amid'inin, zamanla Amed'e dönüşmesinin hikayesi budur.