Serhildana Zazayan

Zazayên Kurd Di Dîrokê De

Di destpêka sedsala XIXan de, herêmên Kurdistanê di nav guhertinên siyasî û îdarî de derbas dibûn. Dewleta Osmanî, bi taybetî di serdema Sultan Mahmudê Duyemîn de, dixwest kontrola xwe li ser herêmên dûr bihêztir bike. Ev siyaseta navendîkirinê bi mîr, eşîr û serokên herêmî re ket nav pevçûnê. Zazayên Kurd di dîroka Kurdistanê de civakeke girîng in. Çavkaniyên dîrokî navên Zaza, Dımılî, Dîmilî û Dünbülî ji bo kom û eşîrên li herêmên cuda bikar anîne. Zazayan li Diyarbekir, Palu, Bingöl, Dersim, Çermik, Eğil, Sîwerek û derdorê jiyana dîrokî hebû.

Zaza Di Belgeyên Osmanî De

Di belgeyên Osmanî de navên Dîmilî, Dünbülî û Dûnbelî tên dîtin. Çavkaniya TDV ya li ser Zazayan amaje dike ku di sedsala XIXan de, di salnameyên Diyarbekir û Bedlîsê de, Zazayan wekî komek ji Kurdan hatine qeyd kirin. Ev dîrok ji bo fêmkirina serhildanê çarçoveyeke berfireh pêşkêş dike.

Sedemên Serhildanê

Hewldana Osmanî ya navendîkirina îdarî û siyasî, yek ji sedemên sereke yên berxwedanên wê serdemê bû. Kontrola axê, bac, rêveberiya herêmî û destwerdana navendî dikaribûn pevçûnan biafirînin. Lê ji ber kêmbûna belgeyên rasterast, sedemên taybet ên Serhildana Zazayan divê wekî encamên bi temamî piştrastkirî neyên pêşkêşkirin.

Destpêka Berxwedanê

Di navbera 1818 û 1820an de, berxwedanên li Dersim û derdorê ku bi eşîrên Zaza ve hatine girêdan, di hin kronolojiyên serhildanên Kurdî de wekî serhildaneke cuda tên qeyd kirin. Di civaka eşîrî de, serokên eşîran rolên civakî, siyasî û leşkerî hebûn; peywendiyên eşîrî dikaribûn berxwedanê firehtir bikin.

Herêma Dersimê

Dersim di dîroka Kurdistanê de herêmeke taybet e. Çiyayên bilind, geliyên kûr û şertên geografîk ên dijwar, avakirina kontrola navendî ya bihêz zehmet dikirin. Ev taybetmendiyên geografîk, bi hêza civakî ya eşîran re, şertên ku dikaribûn berxwedanên herêmî domdar bikin diafirandin.

Rolê Serokên Eşîran

Di çavkaniyên serhildana 1818–1820an de, navê fermandarekî sereke bi awayekî zelal nayê dayîn. Ji ber vê yekê, divê navên texmînî neyên bikaranîn; serokên eşîr û hêzên herêmî aktorên sereke tên dîtin. Çavkaniyek akademîk jî di giştî de rola serokên eşîr û şêx di serhildanên Kurdî yên wê serdemê de destnîşan dike.

Parastina Serweriya Herêmî

Ji bo civakên herêmî, parastina ax û serweriya civakî tenê mijareke siyasî nebû. Ax, eşîr, rêbazên jiyanê û peywendiyên civakî bi hev ve girêdayî bûn. Ji vê aliyê ve, berxwedana Zazayan dikare wekî hewldanek ji bo parastina rêgezên jiyana herêmî li hember zêdebûna desthilata navendî were xwendin.

Di Çarçoveya Berxwedanên Kurdî De

Di sedsala XIXan de, li deverên cuda yên Kurdistanê gelek berxwedanên herêmî derketin holê. Di hin kronolojiyan de, piştî Babanzade Abdurrahman Paşa û Babanzade Ahmed Paşa, Serhildana Eşîrên Zaza ya 1818–1820 tê qeyd kirin; paşê serhildanên Rewandiz, Soran û Botanê tên. Ev rêz girîngiya pêwendiya hêzên herêmî û Osmanî nîşan dide.

Encamên Serhildanê

Her çend detayên wê kêm bin jî, hin lêkolîn Serhildana Zazayan a 1818–1820 wekî “Zaza Aşiretleri İsyanı” qeyd dikin û Dersimê navenda wê nîşan didin. Ev bûyer dikare wekî parçeyek ji berxwedanên Kurdistanê li dijî navendîkirina Osmanî were fêmkirin; civakên Zaza bi hêzên xwe yên civakî û herêmî bersiv didan guhertinên desthilatê.