Cizreli El-Cezerî :

12. yüzyıl Mezopotamya’sında, Artuklu sarayında bir Kürt mühendis; bugünkü otomobil motorlarından robotik teknolojilere kadar uzanan bir devrimin temellerini atıyordu. 1206 yılında kaleme aldığı Kitab fi ma'rifeti'l-hiyal al-handasiyya (Olağanüstü Mekanik Araçların Bilgisi Hakkında Kitap) ile dünya bilim tarihini değiştirdi. Ancak bugün El-Cezerî ismi dendiğinde, makinelerinden çok "kimliği" üzerindeki sessizlik dikkat çekiyor.

"Pratiğe Dökülmeyen İlim Doğru ile Yanlış Arasında Kalır"

El-Cezerî’yi çağdaşlarından ayıran en önemli özellik, teorik bilgiyi mekanik uygulamaya dönüştürme yeteneğiydi. Kendisi bu durumu, "Tatbikata dönüştürülmeyen her teknik ilmin doğru ile yanlış arasında kaldığını gördüm" sözleriyle ifade etmiştir. "Kitab-ül Hiyel" olarak bilinen başyapıtında; su saatlerinden fıskiyelere, şifreli kilitlerden su pompalama düzeneklerine kadar 60 farklı makinenin çizimini ve çalışma prensibini anlatmıştır.

El-Cezerî’nin Bilimsel Kişiliği

* Krank Mili ve Piston: Modern motorların atası sayılan, dairesel hareketi doğrusal harekete çeviren mekanizma.
* Sibernetik ve Robotik: Kendi kendine çalışan otomatik hizmetçiler, içecek sunan figürlü düzenekler.
* Su Mühendisliği: Yer çekimine karşı suyu yukarı taşıyan çift etkili emme tulumbaları ve zincirli sistemler.
* Hassas Zamanlama: Güneş ve su saatleri (Ünlü Fil Saati).

Kimlik Tartışmaları ve Tarihsel Gerçekler

Kaynaklar, El-Cezerî’nin etnik kökeni üzerine farklı görüşler sunsa da, doğup büyüdüğü bölge, mensup olduğu aşiret ve ana dili gibi unsurlar onun bir Kürt düşünür olduğuna işaret etmektedir. Araştırmacı Abdullah Yaşın, El-Cezerî’nin Diyarbakır’da yaşamasına rağmen hiçbir zaman "El-Amedi" (Diyarbakırlı) olarak anılmadığını, daima doğduğu yere atıfla "El-Cezerî" (Cizreli) ismini kullandığını vurgular. Nature dergisi ise bir incelemesinde ondan "12. yüzyıl Müslüman mühendisliğinin doruğuna erişmiş kişi" olarak bahsetmiştir.

Cizre’ye Dönüş ve Ebedi İstirahat

Diyarbakır’daki uzun hizmet yıllarının ardından memleketi Cizre’ye geri dönen El-Cezerî, kitabını tamamladığı 1206yılında burada vefat etmiştir. 
Bugün El-Cezerî’nin eserlerinin 16 ayrı kopyası; Topkapı Sarayı’ndan Oxford’a, Paris’ten Dublin’e kadar dünyanın en önemli kütüphanelerinde bilim dünyasına ilham vermeye devam etmektedir.