Kürt Sosyal Yapısında Aşiret Olgusu:

İnsanlığın Gelişim Sürecinde Kürt Toplumu: Coğrafya ve Sosyal Yapı

Zagros dağ silsilesi ve Mezopotamya havzasında şekillenen Kürt toplumsal yapısı; birey, aile ve aşiret aşamalarından geçerek günümüze ulaşmıştır. Sarp dağlık coğrafya, Kürtleri dış istilalara karşı korurken, içsel bütünleşmeyi ve merkezi bir toplumsal sözleşmenin inşasını zorlaştırmış; sömürgeci güçlerin sızabileceği segmenter (parçalı) bir aşiret yapısını kalıcı kılmıştır. Bu yapıda birey, bağımsız bir aktör olarak gelişememiş; varoluşu önce aileye (mal), ardından soya (bavik) ve nihayetinde aşiret şemsiyesine eklemlenmiştir. 19. yüzyılda yarı özerk Kürt mirliklerinin Osmanlı tarafından tasfiye edilmesi, güç dengesini tamamen yerel ağalara (aşiret aristokrasisi) ve dinsel karizmaya sahip şeyhlere devretmiştir. Martin van Bruinessen'in "Ağa, Şeyh ve Devlet" üçgeni olarak kavramsallaştırdığı bu diyalektik yapı, Kürt toplumunun modernleşme sancılarının ve uluslaşma engellerinin temelini oluşturur.

Devletlerin Asimilasyon ve Kırım Politikaları: Dilsel, Kültürel ve Coğrafi Soykırım

Kürdistan coğrafyasının 1639 Kasr-ı Şirin ve ardından 1916 Sykes-Picot Antlaşması ile dört parçaya bölünmesi, Kürtleri egemen ulus-devletlerin homojenleştirici şiddetine maruz bırakmıştır. Türkiye’de Türkçe, Irak ve Suriye’de Arapça, İran’da ise Farsça zorunlu eğitim dilleri yapılarak Kürtçe kamusal alandan tamamen dışlanmıştır. Bu dilsel soykırım, Kürtçenin lehçelerinde (özellikle tehlike altındaki Kirmanckî/Zazaca gibi) derin bir aktarım kopuşu yaratmıştır.

Kültürel kırıma paralel olarak yürütülen coğrafi ve ekolojik kırım (ekosoykırım) politikaları, yerel halkı mülksüzleştirerek yaşam alanlarını insansızlaştırmayı hedeflemiştir. Şırnak (Cudi, Gabar, Besta) ve Dersim gibi bölgelerde ormanlar "güvenlik" gerekçesiyle sistematik olarak yakılmakta veya devlet gözetimindeki korucular eliyle kesilmektedir. 2018'den bu yana Şırnak'ta her yıl en az 500 bin ağacın katledildiği belirtilmektedir. Kesilen bu asırlık ağaçlar kamyonlarla taşınarak Urfa Haliliye Keresteciler Çarşısı gibi pazarlarda ticari bir ranta dönüştürülmektedir. Güvenlik barajları ve maden arama faaliyetleri ile desteklenen bu ekolojik talan, Kürtlerin doğasını ve tarihsel hafızasını yok etmeye ayarlanmış sistematik bir özel savaş pratiğidir.

Devlet Yanlısı Yapılar, İş Birlikçilik ve Koruculuk Sisteminin Sosyal Maliyeti

Egemen devletlerin Kürt ulusal uyanışını bastırmak için kullandığı en eski yöntem, işbirlikçi yerel klikleri silahlandırmaktır. Osmanlı’daki Hamidiye Alayları'nın modern bir uzantısı olarak 1980'lerin ortalarında devreye sokulan "Geçici Köy Koruculuğu" sistemi, aşiret yapılarını feodal ve militarist bir düzlemde yeniden tahkim etmiştir. Devlet, sömürgeci tahakkümü sürdürmek amacıyla sisteme dahil olan aşiret reislerini geniş bir hukuki ve ekonomik cezasızlık (dokunulmazlık) zırhıyla ödüllendirmiştir.

Bu militarist iş birliğinin toplumsal faturası oldukça ağırdır:

● Hukuki Çürüme: Korucu aşiret reislerine ve yakınlarına cinayet, gasp, tecavüz ve arazi yağması gibi suçlarda fiili bir yargı muafiyeti tanınmıştır.
● Ekonomik Tekel: Sadık aşiretlere, bölgedeki en önemli kayıt dışı gelir kaynağı olan sınır ötesi kaçakçılıkta bağımsızlık ve ayrıcalıklar sunulmuştur.
● Sosyal Yarılma ve Göç: Silahlanmayı kabul eden korucu aşiretler ile sistemi reddeden yurtsever aşiretler arasına kan davası ve düşmanlık tohumları ekilmiştir. Silah almayan ve devletin dayatmalarına direnen yüz binlerce Kürt köylüsü, baskı ve tehditler sonucu köylerini terk ederek metropollere göç etmek zorunda kalmış, bu da demografik yapıyı asimilasyon lehine bozmuştur.

Modern Kapitalizm, Teknoloji ve Otoasimilasyon Çelişkisi

Son yirmi yılda sömürgeci kapitalizmin Kürdistan’a entegrasyonu ve dijital teknolojilerin yaygınlaşması, asimilasyonun karakterini değiştirmiştir. Devlet zoruyla yürütülen klasik asimilasyonun yanına, bireylerin kendi rızalarıyla egemen dilleri benimsediği "otoasimilasyon" (kendi kendini asimile etme) olgusu eklenmiştir. Kapitalist moderniteyle birlikte hızlanan kentleşme süreci, genç kuşakları anadillerinden ve kültürel köklerinden koparmıştır.

Ev içindeki Kürtçe kullanım oranları her geçen gün dramatik bir şekilde azalmakta ve dilin yeni nesillere aktarımı zorlaşmaktadır. Popüler kültürün, dijital medyanın ve oyun dünyasının tamamen egemen dillerde (Türkçe, Arapça, Farsça) inşa edilmiş olması, Kürt gençlerini dilsel bir uyuşmaya sürüklemektedir. Devlet yanlısı işbirlikçi burjuvazi ve aşiret elitleri ise bu dijital araçları ve ekonomik gücü, Kürt kimliğini geliştirmek için değil; kitleleri tüketim sarmalına sokarak uyuşturmak ve egemen sistemin uysal tebaası haline getirmek için kullanmaktadır.

Güney Kürdistan’daki Özerk Statü: Klan Egemenliği, Yolsuzluk ve Neopatrimonyal Çürüme

Irak Kürdistanı’nda (Güney Kürdistan) elde edilen anayasal statü, Kürt halkının ağır bedellerle kazandığı tarihsel bir kazanımdır. Ancak bu kazanım; Barzani ailesinin kontrolündeki KDP ile Talabani ailesinin kontrolündeki KYB arasındaki neopatrimonyal hanedanlık sarmalına sıkışmıştır. Bu çürümenin tarihsel kökleri, Mustafa Barzani’nin 1958 Agrarian Reformu’na (Toprak Reformu) karşı çıkışına kadar uzanır; Barzani, feodal toprak ağalarının ve kendi aşiretinin gücünü korumak adına köylülerin özgürleşmesini engellemiştir. Bu durum, hareket içinde entelektüel/sol kanat (İbrahim Ahmed-Celal Talabani) ile muhafazakar aşiret kanadı arasında günümüze kadar uzanan derin ve fiziki bir bölünmeye yol açmıştır.

Güney'deki bu hanedanlık modeli, Kürt ulusal bilincine ağır darbeler vurmaktadır. Statünün bir "yolsuzluk cenneti" haline gelmesi, diğer parçalardaki Kürtlerde derin bir hayal kırıklığı yaratmakta ve kendi kaderini tayin etme fikrine yönelik toplumsal inancı zayıflatmaktadır.

Türkiye'de Aşiret Dernekleri ve Federasyonlarının Artış Nedenleri ve Sosyo-Politik İşlevsizliği

Türkiye’de, özellikle 2015-2016 yıllarında sokağa çıkma yasaklarıyla yıkılan Kürt kentlerindeki askeri operasyonlar, HDP/DBP'li belediyelere atanan kayyumlar ve demokratik sivil toplumun KHK'ler ile kapatılmasının ardından aşiret dernekleri ve federasyonlarının sayısında tasarlanmış bir artış yaşanmıştır. Bu süreç, kendiliğinden gelişen sivil bir örgütlenme değil; devletin Kürt ulusal hareketinin demokratik temsil gücünü kırmak amacıyla devreye soktuğu bilinçli bir siyasal mühendislik hamlesidir.

Sosyolojik açıdan, modernleşme ve göç karşısında eriyen, çözülen ve deforme olan aşiretler, "dernekleşme" adı altında kendi feodal varlıklarını güncellemeye çalışmaktadır. Sosyolog İkram İşler bu durumu "çürüyen ağalık sisteminin devlet eliyle yeniden diriltilme çabası" olarak tanımlar. Bu doğrultuda kurulan Van merkezli Kadim Aşiretler Federasyonu (2016) ve sonrasında açılan Pinyanişi Aşireti Derneği (2021) gibi onlarca yapı, devletin valileri, bakanları ve kayyumları tarafından "meşru muhatap ve kanaat önderi" olarak sahneye sürülmüştür. İktidar, bu yapay yapıları 2017 Referandumu gibi kritik dönemeçlerde kendi siyasal ajandasını (Evet kampanyalarını) desteklemek amacıyla birer oy deposu olarak kullanmıştır.

Bu aşiret derneklerinin, federasyonlarının ve vakıflarının Kürtçe diline, Kürt kültürüne, coğrafi talana karşı durmaya, kültürel soykırımı engellemeye veya Kürt toplumunun ekonomik refahına yönelik hiçbir olumlu katkısı, tek bir faydalı örneği dahi bulunmamaktadır. Bu mutlak işlevsizliğin ve zararlı yapının nedenleri, kurumların varoluşsal karakterinde yatmaktadır:

● Dilsel ve Kültürel Soykırıma Apatik Sessizlik: KHK'ler ile Kürtçe eğitim veren okullar (Ferzad Kemanger İlkokulu vb.) yıkılırken, KURDÎ-DER ve İstanbul Kürt Enstitüsü kapatılırken, belediye tabelalarından Kürtçe isimler silinirken bu dernekler tek bir kınama dahi yayımlamamış, anadilde eğitim hakkı için kılını kıpırdatmamıştır. Varlık sebepleri devlete sadakat bildirmek olduğu için, sömürgeci asimilasyon politikalarına karşı mutlak bir dilsizlik içindedirler.
● Ekolojik Kırıma ve Coğrafi Talana Suç Ortaklığı: Şırnak ve Dersim’de ciğerleri yakan orman yangınlarına, korucular eşliğinde yürütülen devasa ağaç kıyımlarına ve baraj projelerine karşı bu federasyonlar asla ses çıkarmazlar. Çünkü bu talanı yürüten askeri-bürokratik mekanizma ile doğrudan göbek bağı taşımakta, hatta kendi korucu üyeleri eliyle bu doğa katliamından doğrudan ekonomik rant sağlamaktadırlar.
● Ekonomik Sömürüyü ve Patronajı Derinleştirme: Bu derneklerin yegane amacı Kürt halkının refahı değil, aşiret elitlerinin devletten ihale, belediye kadrosu ve imar rantı kapmasıdır. Genç Kürt nüfusu işsizlik ve yoksulluk cenderesinde boğulurken, bu dernekler feodal biat ilişkilerini canlı tutarak yoksul subaltern sınıfların sınıfsal uyanışını ve hak arama mücadelelerini sönümlendiren birer sömürü aygıtı olarak işlev görürler.

Yeni Muhafazakar Aşiret Elitlerinin Lümpen Güç Gösterisi ve Siyasal Projeksiyon

Geleneksel dönemdeki görece ahlaki ve korumacı sınırları olan aşiret liderliği, günümüzde yerini tamamen bireysel çıkarları ve servet birikimleri için devletin güvenlik aygıtıyla suç ortaklığı kuran "yeni muhafazakar aşiret elitleri" sınıfına bırakmıştır. On binlerce aşiret üyesinin kolektif iradesini ve oy gücünü iktidara peşkeş çekerek milletvekilliği, belediye başkanlığı ve kayyum danışmanlığı gibi statüler elde eden bu klik; toplumda derinleşen yoksulluğun aksine lüks, şatafat ve görgüsüzlük içinde yaşamaktadır.

Devletten aldıkları gayriresmi şiddet tekelini ve siyasal meşruiyeti halka yansıtmak için sokaklarda belinde silahlı korumalar, çakarlı lüks araç konvoyları ve özel milis gruplarıyla dolaşarak lümpen bir gövde gösterisi yapmaktadırlar. Bu çakarlı konvoylar ve silahlı şovlar; yoksul Kürt halkı üzerinde bir korku ve sindirme iklimi yaratmayı hedefleyen, "arkanızda duracak demokratik siyaset tasfiye edildi, tek güç kaynağı devlete sadık olan biziz" mesajını veren bilinçli bir hegemonya aracıdır.

Kürtlerin demokratik, özgür ve eşitlikçi bir ulus olarak tarih sahnesine çıkmasının önündeki en tehlikeli içsel pranga, bu lümpenleşmiş aşiret aristokrasisi ve devlet destekli dernek/federasyon yapılarıdır. Kürt toplumunun özgürleşme mücadelesi; yalnızca dışsal sömürgeci sınırlara karşı değil, aynı zamanda halkın geleceğini kendi çakarlı konvoylarının şatafatına ve ihale rantına kurban eden bu işbirlikçi klan elitlerine karşı da verilmek zorundadır. Geleneksel aşiretin bu lümpen ve asimilasyonist mutasyonu radikal bir toplumsal aydınlanmayla tasfiye edilmeden, adil bir sosyal düzenin kurulması imkansızdır.