Mîrê Rojhilatê: Simkoyê Şikakî

Di Nav Şikakan

Simko di dawiya sedsala 19-an de li Rojhilatê Kurdistanê, ku di bin desthilata Qacaran de bû, hat dinyayê. Di wê serdemê de hikûmeta navendî li bajarên mezin desthilat hebû, lê herêmên çiyayî bi piranî ji aliyê serokên eşîran ve dihatin rêvebirin. Şikak yek ji eşîrên herî mezin û bihêz ên derdora Urmiye, Salmas û Xoy bû. Simko di nav jiyaneke ku siwarî, çek, mêvanperwerî, rûmeta malbatê û parastina axê beşek ji wê bûn de mezin bû. Van şertan kesayetî û rola wî ya paşerojê ava kirin.

Gavên Pêşîn Ên Rêberiyê

Bavê Simko, Mihemed Axa Şikak, di nav eşîrê de kesekî bi bandor û rûmet bû. Kuştina bavê wî hem malbatê hem jî hevsengiya navxweyî ya Şikakan bandor kir. Piştî ku şertên eşîrê aram bûn, Simko hêdî hêdî dest bi girtina berpirsiyariyan kir. Wî bi serokên malbatan re civîn lidar dixist, guh dida pirsgirêkên gundan û hewl dida yekîtiya Şikakan biparêze. Têkiliyên xwe bi rûspî, olmezin û serokên malbatan xurt kir. Di vê qonaxê de, Simko ne tenê wek şervan, lê wek rêber û rêveberekî herêmî hate avakirin.

Şer Herêm Guherand

Di destpêka sedsala 20-an de Rojhilatê Kurdistanê bi guherînên siyasî yên mezin re rû bi rû ma. Şoreşa Destûrî ya sala 1905-an hêza hikûmeta navendî bandor kir. Di heman demê de, Rûsya û Împaratoriya Osmanî hewl didan bandora xwe li herêmê zêde bikin. Bi destpêka Şerê Cîhanê yê Yekem di sala 1914-an de, Urmiye, Salmas û Xoy bûn qadên stratejîk. Gund dest bi dest dibûn, gelek malbat koç dikirin û aborî lawaz dibû. Simko jî di van şertan de hewl da gel û herêma xwe biparêze.

Bû Hêzeke Herêmî

Piştî Şoreşa Rûsyayê ya sala 1917-an, vekişîna hêzên Rûs valahiyeke mezin a desthilatê li herêmê çêkir. Hikûmeta Qacar lawaz bû û Osmanî jî ber bi dawiya şer ve diçû. Van şertan bandora serokên herêmî, di nav wan de Simko, zêde kir. Simko têkiliyên xwe di nav Şikakan de xurt kir û hewl da bingeha civakî ya rêveberiya xwe berfireh bike. Wî piştgirî da ku nakokiyên malbat û axê bi rêya meclîs û lihevhatinê bên çareserkirin. Bi parastina rêyên bazirganî, navê wî ji derveyî Şikakan jî hate bihîstin.

Hêzên Xwe Rêxist

Hêza leşkerî ya Simko bi piranî ji şervanên Şikak û hin eşîrên heval pêk dihat. Di dema xetereyê de, her malbat şervanên xwe ji bo parastina herêmê amade dikir. Simko nexwest ev hêz tenê wek komeke çekdar bimîne. Wî di nav şervanan de rêz, berpirsiyarî û guhdariya fermanan xurt kir. Şervanên wî şertên çiyayî û rêyên derbasbûnê baş dizanîn û dikaribûn bi lez cih biguherînin. Simko herwiha dizanibû ku rêveberiyeke domdar tenê bi hêza leşkerî nayê avakirin. Ji ber vê yekê, pêwendî û baweriya gel jî girîng didît.

Nakokî Kûrtir Bû

Ji sala 1919-an ve tengezariya navbera Simko û hikûmeta Qacar zêde bû. Hikûmetê dixwest desthilata xwe ji nû ve ava bike û hêzên çekdar ên herêmî kontrol bike. Simko jî bawer dikir ku herêm divê ji aliyê serokên herêmî û gelê wê ve were rêvebirin. Ewlehiya gundan, parastina rêyên bazirganî, berhevkirina bacê û rêveberiya herêmê bûn mijarên sereke yên nakokiyê. Li hin deveran, ji gundiyan hem hikûmet hem jî rêveberiya herêmî bac dixwest. Ev rewş nerazîbûn zêde kir. Danûstandin hatin ceribandin, lê baweriya navbera aliyan her ku diçû kêm dibû.

Pevçûn Belav Bûn

Di dawiya sala 1919-an û destpêka 1920-an de, di navbera hêzên Simko û desthilatdarên hikûmetê de rûbirûbûnên biçûk dest pê kirin. Sedemên wan bi piranî kontrola rêyên bazirganî, gund, derbasgehên çiyayî û berhevkirina bacê bûn. Di sala 1920-an de pevçûn ketin qonaxeke mezintir. Hêzên Simko ji zanîna erdnîgariya çiyayî û şiyana xwe ya guherandina cih sûd werdigirtin. Hêzên hikûmetê jî hewl didan rê û deverên stratejîk kontrol bikin. Pevçûn bandor li çandinî, bazirganî û jiyana rojane kirin. Gelek malbat neçar bûn malên xwe bihêlin.

Mirin û Mîrasa Wî

Piştî sala 1921-an, hikûmeta navendî ya Îranê dest bi xurtbûnê kir. Bi reformên leşkerî re hêzên dewletê ji nû ve hatin rêxistin û li dijî serokên herêmî kampanyayên leşkerî hatin lidarxistin. Ev guhertin bandora Şikakan û Simko kêm kir. Simko carinan bi hêzên hikûmetê şer kir, carinan jî bi rêya danûstandinê hewl da şertan aram bike. Di sala 1930-an de ji bo gotûbêjekê hate vexwendin. Li gorî piraniya çavkaniyan, ew li cihê civînê ket nav kemînê û hate kuştin. Navê wî di stran, çîrok û bîranînên Kurdan de berdewam kir.