Serhildana Babanzadeyan

Baban Tenê Malbatek Nebû

Di nav çiyayên Zagrosê de, li ser axa ku bajarê Silêmaniyê wek dilê wê diçirûskî, di destpêka sedsala nozdehan de navê Babanê bi hêz, rûmet û serbestî re têkildar bû.

Baban tenê navê malbatekê nebû. Ew emaretek bû ku salên dirêj li ser deverên Şehrizorê û derdora Silêmaniyê hukim kiribû. Li ser vê axê, mêrên Babanê bi kiras û şalwarên xwe, bi hespên xwe û bi serbilindiya xwe li ber hêzên mezin ên wê demê rawestiyan.

Baban ji bo Kurdên herêmê navê deverekê, navê hêzekê û navê bîreke siyasî bû. Silêmanî û deverên derdora wê di nav çarçoveya Baban de bi çand, ziman û jiyana civakî ya Kurdî re girêdayî bûn.

Di nav van navan de, navê Abdurrehman Paşa bi taybetî di dîroka Babanê de cih girt.

Destwerdan û Destpêka Serhildanê

Di sala 1805an de, piştî mirina Îbrahîm Paşa, rûmeta serokatiya Babanê ket nav nakokiyek mezin. Li şûna Abdurrehman Paşa, ku xwe wek kesê mafdar didît, Halit Paşa ji aliyê Osmaniyan ve hat destnîşankirin.

Abdurrehman Paşa vê biryarê qebûl nekir. Li vir dîroka serhildanê dest pê dike.

Wexta ku biryarên ji derveyî Babanê hatin dayîn, berxwedan derket holê. Li ber çavê mirovan, pirsa desthilatê bi pirsa rûmet û serweriya herêmê re girêdayî bû. Ji ber vê yekê, dengê berxwedanê di nav gel de belav bû.

Ji bo Abdurrehman Paşa, desthilat ne tenê tac û nav bû. Desthilat bi rûmeta malbatê, mafê mîrîtiyê û serweriya deverê re girêdayî bû.

Armanca Abdurrehman Paşa

Di sala 1806an de, Abdurrehman Paşa li dijî vê destwerdanê rawesta. Li gorî hin çavkaniyên dîrokî, armanca wî damezrandina dewleteke Kurdistanê ya serbixwe bi wateya nûjen nebû.

Ew dixwest ku Baban di nav sîstema Osmaniyan de xwedî hêz û otonomiyeke mezintir be û ji bin bandora Paşayê Bexdayê derkeve. Di vê berxwedanê de hêrs, siyasîbûn, hesabên malbatî û parastina hêza herêmî hebûn.

Lê di hafizaya paşerojê de, hemû van hêmanan bi hev re ketin nav çîrokeke mezintir: çîroka berxwedana li hember destwerdana derve.

Di nav hafizaya gel de, navê Abdurrehman Paşa bi berxwedanê re ma.

Çiyayên Zagrosê Şahid Bûn

Çiyayên Zagrosê bêdeng bûn, lê bêdengiya wan ne vala bû. Her gav ku hespên şervanên Babanê li ser rêyên kevirîn dimeşiyan, dengê nalên wan di nav gel de wek dengê dahatûyê dihat bihîstin.

Abdurrehman Paşa dizanibû ku li hember hêzeke mezin rawestan hêsan nebû. Lê carinan mirovek ne ji ber ku serkeftin hêsan e, lê ji ber ku rûmet girîng e, li ber dijwariyê disekine.

Ji bo wî, mesele tenê kursiyekî desthilatê nebû. Mesele rûmeta Babanê bû. Mesele ew bû ku kî dê li ser axa xwe dengê dawiyê bide.

Şer û Berxwedan

Di navbera 1806 û 1808an de pevçûnên girîng derketin. Hêzên Abdurrehman Paşa li dijî hêzên ku ji bo vegerandina kontrola Osmaniyan hatibûn şandin, berxwedan kirin.

Di dawiyê de hêza Osmanî, bi piştgiriya aliyên herêmî, karîbû serhildanê bişkîne. Lê dîroka Babanê li wir qediya nebû. Ji ber ku berxwedan tenê bi serkeftina şerê nayê pîvan kirin.

Hinek caran mirovek têk diçe, lê navê wî dimîne. Hinek caran leşker diçe, lê çîrok dimîne. Hinek caran bajar tê girêdan, lê bîra gel nayê girêdan.

Li meydanên şer de mirovek dikare têk biçe, leşker dikare çekê xwe li erdê bihêle û bajar dikare bikeve destê dijmin. Lê her şer bi têkçûnê bi dawî nabe.

Kesayeteke Nakok û Tevlihev

Abdurrehman Paşa di nav dîroka Babanê de wek kesayetekî nakok û tevlihev tê dîtin. Ji aliyekê ve mîrekî bû ku ji bo parastina hêza xwe û mafê malbata xwe şer dikir; ji aliyê din ve kesayetekî bû ku li hember zexta desthilata navendî rawestiyabû.

Ji ber vê yekê, dîroka wî divê ne tenê wek çîrokeke şerê, lê wek parçeyek ji dîroka pêwendiyên Baban, Osmaniyan û Îranê bê xwendin.

Baban di navbera hêzên Osmanî û Qacarî de li devereke stratejîk cih digirt. Ev şert jî siyaseta mîrên Babanê zehf tevlihev dikir. Serhildana 1806an bi dawî bû, lê navê Babanê ji dîrokê neket.

Ji Berxwedanê Ber Bi Bîrê

Ji bo nifşên paşerojê, navê Baban bû sembola serweriyeke Kurdî ya herêmî û berxwedana li hember zexta hêzên navendî.

Em nikarin her rûpela dîrokê bi têgihiştinên îro re yekser bixwînin. Di serdema 1806an de têgihiştina netewperestiyê ya îro bi temamî amade nebû. Lê di nav civaka Kurd de hestên nasname, rûmeta axê, serweriya herêmî û parastina mafê xwe hebûn.

Bîra vê berxwedanê piştî salan dikaribû di avakirina nasnameya neteweyî de roleke girîng bibîne.

Nifşek şer dike. Nifşek din çîroka wî dibihîze. Nifşek sêyem ji çîrokê dipirse: “Çima bav û kalên me rawestiyan?”

Li vir dîrok dibe bîr. Bîr dibe nasname. Nasname jî dikare bibe hêza ku gel di demên dijwar de li hev digire.

Dengê Zagrosê

Destana gelan tenê bi şûr û xwîn nayê nivîsandin. Bi stranên dengbêjan tê nivîsandin, bi gotinên kal û pîran tê parastin û bi navên ku zarok ji bav û dapîran dibihîzin tê domandin.

Baban jî di vê çarçoveyê de tenê dîroka şer nîne. Ew parçeyek ji bîra berxwedanê ye.

Hêzên Baban di dawiyê de nikaribûn li hember hêzên mezin serkeftinê bidomînin. Lê têkçûna li meydanê ne heman tişt e wek tunebûna bîrê. Bîr dikare ji nifşekê derbasî nifşekî din bibe.

Çiyayên Zagrosê hîn li wir in. Silêmanî hîn li wir e. Û heke mirov guh bide dengê dîrokê, dibe ku hîn jî di nav bayê çiyayan de dengê hespên Babanê bihîze.

Baban têk çû, lê çîroka Baban nemir. Abdurrehman Paşa şer kir, lê bîra berxwedanê bi wî re nemir.

Ev ne tenê destana şerekî ye. Ev destana bîrê, rûmetê û berxwedanê ye.